Powstaniec i antykwariusz Henryk Bukowski
Bogactwo przeznaczył na księgi i muzea dawnej Rzeczypospolitej
Prof. Wojciech Polak
Wśród osiadłych w Szwecji Polaków jednym z najbardziej znanych był powstaniec i antykwariusz Henryk Bukowski. Urodził się w 1839 r. w majątku Kaukle, w powiecie poniewieskim na Litwie. Jego ojcem był ziemianin, dawny oficer Adam Apolinary Bukowski, matką – Izabela z Bortkiewiczów. Henryk miał dziewięcioro rodzeństwa. W dzieciństwie pobierał nauki w domu rodzinnym, a potem w szkołach w Kiejdanach, Kownie i Szawlach.
W 1858 r. rozpoczął studia prawnicze w Moskwie i związał się z polskim stowarzyszeniem studenckim o charakterze patriotycznym, znanym jako „Ogół”. Tam poznał m.in. Jana Karłowicza, Tadeusza Korzona i Bolesława Limanowskiego. Wezwany do Powstania Styczniowego, udał się w rodzinne strony, gdzie początkowo zajmował się gospodarstwem w zastępstwie chorego ojca. Potem dołączył jednak do walk powstańczych w oddziale Bolesława Dłuskiego „Jabłonowskiego”.
Podczas starcia pod Pojurzem w powiecie rosieńskim (30 czerwca 1863 r.) Henryk Bukowski został ranny, a jego oddział – rozproszony. Po kilkunastu dniach ukrywania się po dworach i chłopskich chałupach dołączył do oddziału ks. Antoniego Mackiewicza i wziął udział w kolejnych potyczkach z Rosjanami na terenie powiatów kowieńskiego i poniewieskiego. Podczas bardzo krwawej bitwy pod Świętobrością (19 października 1863 r.) Henryk Bukowski odłączył się od oddziału i przez kilka miesięcy ukrywał się w Szetejniach, majątku Szymona Syrucia, a następnie w chłopskich chatach.
Potem wyruszył do Rygi. Po drodze skorzystał z pomocy znajomego księdza, kolegi ze szkoły w Poniewieżu, który udzielił mu gościny. Po dotarciu do Rygi Henryk Bukowski został przemycony na żaglowy statek kupiecki. Rewizję policji portowej przetrwał przysypany sucharami. Był i tak w dobrej sytuacji, bo dwaj inni powstańcy zostali ukryci w skrzyniach z rybami! Po dotarciu do Kopenhagi Henryk Bukowski wysiadł na ląd. Zdając sobie sprawę z emigracyjnych waśni w Paryżu, nie pojechał tam. Postanowił, po przeprawieniu się przez Sund, udać się koleją do Sztokholmu.
Antykwariat na sztokholmskim Rynku Jakuba
W Szwecji panował w tym czasie król Karol XV, wielki przyjaciel Polaków. Oferował on Bukowskiemu rentę oficerską, ale emigrant z niej nie skorzystał, twierdząc, że jest za młody. Podjął pracę w sztokholmskiej Bibliotece Królewskiej (Kungliga biblioteket), gdzie katalogował druki polskie i rosyjskie. Następnie, dzięki wstawiennictwu monarchy, zatrudnił się u złotnika i antykwariusza (z pochodzenia Norwega) Christiana Hammera, znanego kolekcjonera starożytności; skatalogował wtedy około 60 tys. zgromadzonych przez niego artefaktów.
Równocześnie rozpoczął Henryk Bukowski tworzenie własnej kolekcji – zbierał m.in. prace rytownika Jeremiasza Falcka (zbiór przekazany początkowo do Rapperswilu zniszczony został bezpowrotnie przez barbarzyńców niemieckich w czasie II wojny światowej), malarza i rysownika Daniela Chodowieckiego oraz szwedzkie banknoty.
Związek z Hammerem wpłynął znacząco na losy Bukowskiego, zwłaszcza, że poślubił on siostrę jego żony – Niemkę Annę Marię Saxenhauser. Dysponując odpowiednią sumą pieniędzy, założył w 1870 r. na sztokholmskim Rynku Jakuba (Jastorget) antykwariat o nazwie „Handel sztuką i antykami”. Firma ta odniosła niebywały sukces. Dorota Lewandowska, która pięknie i starannie wydała drukiem pamiętnik Henryka Bukowskiego (urwany niestety w momencie jego przyjazdu do Szwecji), tak opisuje we wstępie szybki rozwój antykwariatu:
Ważną rolę w rozwoju firmy odegrała matka króla Karola XV, wdowa po Oskarze I Józefina de Beauharnais-Bernadotte, znana z działalności charytatywnej, udzielając pożyczki, pozwalającej na dynamiczny rozwój antykwariatu Bukowskiego. Wybrała także Bukowskiego na pośrednika w sprzedaży kosztowności brazylijskich, które otrzymała od siostry Amalii de Beauharnais von Leuchtenberg, wdowy po zmuszonym do abdykacji cesarzu Brazylii Pedro I, po jej powrocie do Europy.
Bukowski, zachowując dyskrecję, a otrzymując odpowiedni procent od zysku, wysyłał kosztowności do Drezna, gdzie ich sprzedażą zajmował się Józef Ignacy Kraszewski. Śmierć Karola XV w 1872 r. i wstąpienie na tron Oskara II było przełomem w karierze Bukowskiego. W maju 1873 r. antykwariusz został zaproszony do pałacu królewskiego, gdzie poproszono go o skatalogowanie spuścizny po zmarłym królu, dokonanie wyceny i przeprowadzenie aukcji, która zgromadziła śmietankę towarzyską ówczesnej Szwecji.
W tym samym roku zwrócił na siebie uwagę sposobem prezentacji zbiorów na Światowej Wystawie w Wiedniu, w której brał udział jako reprezentant Szwecji. Dzięki energii i pomysłowości Bukowski mógł powiększać swe zbiory i w 1882 r. przeniósł antykwariat oraz swoje mieszkanie do nowej, dużej siedziby przy Arsenalsgatan 2 (ul. Arsenału), ‘tej rzeczywistej bursy ruchu umysłowego i artystycznego w Szwecji’.
Na antykwariat przeznaczył dziewięć dużych pomieszczeń, a sam zamieszkał w trzech pokojach na piętrze. Swój nowy lokal Bukowski udostępniał także na wystawy, a dochód z nich przeznaczał na cele społeczne; wspomagał m.in. Uniwersytet Sztokholmski czy Muzeum Nordyckie (Nordiska Museet), którego był współzałożycielem. Rezygnował też niekiedy z zysków z aukcji, sprzedając całość wystawianych zbiorów za mniejszą cenę bez licytacji. W ten sposób Muzeum w Göteborgu nabyło w 1874 r. jego własny zbiór rękopisów szwedzkich.
Obdarzony zaufaniem przez rodzinę królewską, zyskał Bukowski szeroką klientelę, a dobra znajomość archeologii i bibliografii pozwoliła mu na nawiązanie stosunków z artystami i uczonymi. Praktycznie każdy oficjalny gość dworu królewskiego w Sztokholmie odwiedzał salon Bukowskiego; bywały tu także koronowane głowy: ks. Walii Edward, cesarz Niemiec Wilhelm II, którego Bukowski podjął bardzo niechętnie, żądając od dworu szwedzkiego gwarancji zapłaty. Bukowski stał się monopolistą aukcyjnym; do każdego takiego wydarzenia przygotowywał się bardzo starannie, opracowując katalogi. Pierwszy, z serii 79. nienumerowanych, ukazał się 5 listopada 1870 r.”
Kontakty z Rapperswilem i Akademią Umiejętności w Krakowie
Szwecja stała się dla Henryka Bukowskiego drugą ojczyzną; w 1875 r. został obywatelem Królestwa Szwecji i Norwegii. Niemniej przez całe życie pozostał on gorącym patriotą polskim.
Wspierał z całych sił Muzeum Polskie w Rapperswilu, współpracując z jego założycielem hrabią Władysławem Bröel-Platerem. Był jednym z najważniejszych ofiarodawców eksponatów dla muzeum, wykładał ogromne sumy na zakup dzieł sztuki i pamiątek. W 1875 r. wszedł do zarządu placówki. Po śmierci Władysława Bröel-Platera w 1889 r. to właśnie Bukowskiemu zaproponowano funkcję dyrektora Muzeum.
Choć nie przyjął tego stanowiska, to dalej angażował się w opiekę nad gromadzeniem zbiorów i ich ekspozycją. W Rapperswilu Henryk Bukowski nawiązał kontakty ze Stefanem Żeromskim, który był tam przez pewien czas bibliotekarzem. Owocem tej znajomości stała się ciekawa, obszerna korespondencja, a także wzorowana na Bukowskim postać M. Leszczykowskiego (Lesa) w powieści Stefana Żeromskiego „Ludzie bezdomni”.
O mecenacie Henryka Bukowskiego nad Akademią Umiejętności (AU) pisała dr Julia Czapla: „Opieką otaczał m.in. biblioteki i muzea znajdujące się na terytorium dawnej Rzeczypospolitej. Wiele dzieł zakupionych przez niego w Szwecji trafiło do Krakowa, ówczesnego centrum kulturalnego życia Polaków. Wśród obdarowanych przez niego instytucji znalazła się Akademia Umiejętności, z którą Bukowski był silnie związany jako członek Komisji Historii Sztuki.
W grudniu 1888 r. do Krakowa przyjechały pierwsze skrzynie książek ofiarowanych przez sztokholmskiego bibliofila. W towarzyszącym przesyłce liście Bukowski określa przeznaczenie swojego daru:
Pragnąłbym i o to proszę JW Pana Prezesa, aby zbiór mój pomieszczonym był w ten sposób, aby korzystać z niego mogli członkowie Komisji Historii Sztuki przy poszukiwaniach swych naukowych. Dobrze by więc było, aby specjalne słowniki, encyklopedie, podręczniki do sztuki i artystycznego przemysłu i wszystkie dzieła, które z natury swej nie nadają się do czytania długo, ale do których się zagląda w razie potrzeby – znalazły się w osobnej szafie, choćby poza biblioteką i wypożyczane poza Akademię nie były.
Aby z ofiarowanego księgozbioru dla badaczy przystęp był ułatwiony, a odnalezienie dzieła łatwiejsze, upraszam katalog moim kosztem kazać wydrukować w stu pięćdziesięciu egzemplarzach, z których pięćdziesiąt egzemplarzy mnie przysłać dla przyjaciół i rodziny. Proszę nareszcie, aby moje imię nie było wymienione póki żyję i ani w sprawozdaniu, ani po dziełkach nie figurowało’.
Do Krakowa przyjechała kolekcja tematyczna, jedna z najcenniejszych, co podkreślono już w sprawozdaniu Akademii za 1888 r. Opisano w nim dar ‘Rodaka naszego, przebywającego od lat 25 w Szwecji, który, dopóki żyje, wymienionym być nie chce’, zwracając przy tym uwagę, że ‘Akademia nigdy zapewne nie byłaby w możności nabycia za własne pieniądze rzeczy tak drogich i zbytkowych’. Faktycznie, większość dzieł ofiarowanych AU przez Bukowskiego stanowią wydania luksusowe, bibliofilskie, bogato ilustrowane”.
Wszelkie polonica, które trafiały do sztokholmskiego antykwariatu Henryka Bukowskiego nie były wystawiane na sprzedaż, lecz wysyłane do instytucji kultury na ziemiach polskich.
W ten sposób do kraju trafiały zrabowane przez Szwedów w XVII i XVIII w. militaria, książki, druki, monety, medale, inkunabuły. Ogromne ilości książek i eksponatów wysyłał antykwariusz nie tylko do Biblioteki Akademii Umiejętności, ale także do Biblioteki Jagiellońskiej, Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Muzeum Narodowego w Krakowie i Muzeum Przemysłowego w Warszawie. Dodajmy, że Bukowski fundował też stypendia dla uczącej się młodzieży i polskich naukowców. Majątek Henryka Bukowskiego szacowano na 3 miliony ówczesnych franków. Wydawał on te pieniądze głównie na pomoc instytucjom kultury, nauki i sztuki na ziemiach polskich.
Dom aukcyjny
Henryk Bukowski zmarł na zawał serca w Sztokholmie, a uroczystości pogrzebowe odbyły się 16 marca 1900 r. w tamtejszym kościele katolickim św. Eryka. Jednak na żądanie Polaków zamieszkałych za granicą zwłoki zostały przewiezione do Rapperswilu i tam pochowane podczas uroczystości 8 sierpnia 1900 r.
Po śmierci Henryka Bukowskiego jego jedyna spadkobierczyni, córka Maria, sprzedała firmę szwedzkiemu nabywcy. Nowym jej właścicielem stał się Alfred Berg – bankier i miłośnik sztuki, najbogatszy wówczas człowiek w kraju. W następnych latach właściciele zmieniali się wielokrotnie. Żaden z nich nie zdecydował się jednak na zmianę nazwy firmy, która obecnie stanowi markę znaną już nie tylko w Szwecji, lecz także na światowym rynku antykwarycznym. 11 stycznia 2022 r. ogłoszono, iż dom aukcyjny Bukowskis został nabyty przez mający siedzibę w Londynie dom aukcyjny Bonhams. Suma transakcji nie została podana.
Tekst ten został oryginalnie opublikowany w miesięczniku WPIS z października 2025 tu: https://bialykruk.pl/ksiegarnia/wpis
